Αιχμές για τη στήριξη που παρέχεται από το ελληνικό σύστημα φορολογικών και προνοιακών παροχών σε οικογένειες με παιδιά στην Ελλάδα αφήνει ο ΟΟΣΑ, διαπιστώνοντας πως είναι ελλιπής και υστερεί σε σύγκριση με όσα ισχύουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Στη χθεσινή έκθεσή του για την Ελλάδα, ο Οργανισμός αναγνωρίζει ότι οι οικογενειακές παροχές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στα συστήματα κοινωνικής προστασίας, καθώς συμβάλλουν στη μείωση της φτώχειας, στη στήριξη της ανάπτυξης των παιδιών και στην ενίσχυση της οικονομικής σταθερότητας. Ωστόσο επισημαίνει πως η δομή των παροχών είναι άνιση, καθώς η στήριξη για το τρίτο παιδί είναι διπλάσια από εκείνη που παρέχεται για καθένα από τα δύο πρώτα παιδιά μιας οικογένειας.
Η λογική αυτού του σχεδιασμού παραμένει ασαφής -σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ- δεδομένων των πολύ χαμηλών ποσοστών γονιμότητας της χώρας, με τον σχετικό δείκτη να διαμορφώνεται σε 1,2 παιδιά ανά γυναίκα (από 2,4 το 1970), επίπεδο σημαντικά χαμηλότερο του μέσου όρου του ΟΟΣΑ, αλλά και του επιπέδου αναπλήρωσης του πληθυσμού (2,1 παιδιά).
Υπενθυμίζεται πως πριν ένα περίπου μήνα ο ΟΟΣΑ είχε θίξει εκ νέου το θέμα της αύξησης του επιδόματος παιδιού, προτείνονοντας σε μελέτη του την αύξηση του επιδόματος που σήμερα κυμαίνεται από 28 ευρώ έως 70 ευρώ ανά τέκνο (ανάλογα με το εισοδηματικό κλιμάκιο της οικογένειας) κατά 30%.
Μάλιστα στα δύο εναλλακτικά σενάρια (ίδιου δημοσιονομικού κόστους) που εξέτασε ο ΟΟΣΑ έκανε λόγο για:
- αύξηση του επιδόματος παιδιού κατά 30%, που στηρίζει κυρίως τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος
- αύξηση της φορολογικής έκπτωσης για τα παιδιά κατά 76%, που ευνοεί κυρίως τα μεσαία εισοδήματα, καθώς τα χαμηλότερα εισοδήματα δεν μπορούν να αξιοποιήσουν πλήρως το όφελος λόγω μικρής ή μηδενικής φορολογικής υποχρέωσης.
Οι επισημάνσεις αυτές του ΟΟΣΑ σε συνδυασμό με το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για το Δημογραφικό 2025–2035 που αναγνωρίζει ρητά τη σημασία της κατάλληλης εισοδηματικής στήριξης των οικογενειών, ανοίγουν το δρόμο για ένα νέο πακέτο παροχών προς τις οικογένειες που αναμένεται να παρουσιάσει ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στη φετινή Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης.
Αξίζει να σημειωθεί πως τα οικογενειακά επιδόματα παραμένουν αμετάβλητα τα τελευταία δύο χρόνια, παρότι οι δικαιούχοι τους μειώνονται (λόγω αύξησης των εισοδημάτων), με αποτέλεσμα να μένουν αδιάθετα κονδύλια στον «κουμπαρά» του ΟΠΕΚΑ.
Άνιση στήριξη των τέκνων
Σύμφωνα με την τελευταία μελέτη του ΟΟΣΑ, το επίδομα παιδιού που καταβάλλεται για το τρίτο παιδί είναι διπλάσιο από εκείνο που καταβάλλεται για καθένα από τα δύο πρώτα παιδιά. «Σε μια χώρα με πολύ χαμηλά ποσοστά γονιμότητας και υψηλό ποσοστό γυναικών χωρίς παιδιά, η λογική πίσω από αυτόν τον σχεδιασμό των οικογενειακών επιδομάτων είναι αμφισβητήσιμη.
Ο λόγος για αυτή τη μεγάλη αύξηση του επιδόματος ανά παιδί μετά το δεύτερο δεν είναι σαφής και δεν αιτιολογείται εύκολα, ούτε με βάση το οριακό κόστος που συνδέεται με την ανατροφή επιπλέον παιδιών, ούτε με βάση την παροχή κινήτρων για τη δημιουργία πολύτεκνων οικογενειών» επισημαίνεται χαρακτηριστικά.
Κριτική ασκείται και στο επίδομα γέννησης, παρότι έχει μικρότερη επίδραση στο εισόδημα των οικογενειών και ακολουθεί μια κλιμακούμενη δομή πληρωμών. «Πέρα από την έλλειψη διεθνών τεκμηριωμένων στοιχείων σχετικά με την αποτελεσματικότητα των επιδομάτων γέννησης, η λογική πίσω από την αυξανόμενη κλίμακα των ποσών δεν είναι σαφής», τονίζεται.
Όπως αναφέρουν τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, η στήριξη που παρέχεται από το ελληνικό φορολογικό και προνοιακό σύστημα στις εργαζόμενες οικογένειες με παιδιά είναι χαμηλότερη σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για τις οικογένειες χαμηλού εισοδήματος, ανεξάρτητα από τον αριθμό των παιδιών, η σχετική αύξηση του εισοδήματος στην Ελλάδα είναι κοντά σε εκείνη που παρατηρείται στη Γαλλία και την Ισπανία και σημαντικά χαμηλότερη από εκείνη στη Γερμανία και την Πολωνία. Για τις οικογένειες μεσαίου εισοδήματος, η σχετική αύξηση που παρέχεται από το ελληνικό προνοιακό σύστημα είναι χαμηλότερη από όλες τις άλλες χώρες που επιλέχθηκαν για σύγκριση.
Επομένως, ενώ η εισοδηματική στήριξη που παρέχεται στις οικογένειες χαμηλού εισοδήματος για κάθε επιπλέον παιδί αντιστοιχεί σε μια μικρή αλλά σημαντική αύξηση του καθαρού τους εισοδήματος, για τις οικογένειες της μεσαίας τάξης (δηλαδή για όσους εργάζονται με τον μέσο μισθό) η αύξηση είναι πολύ μικρή σε σχετικούς όρους και δεν επιφέρει ουσιαστική διαφορά στο καθαρό τους εισόδημα.
Πιο συγκεκριμένα:
- Για τα ζευγάρια χαμηλού εισοδήματος στην Ελλάδα, η παρουσία ενός —και αντίστοιχα δύο— παιδιών οδηγεί σε καθαρό εισόδημα κατά 10% και 19% υψηλότερο, αντίστοιχα, σε σχέση με το καθαρό εισόδημα του ίδιου ζευγαριού χωρίς παιδιά. Η απόκτηση τρίτου παιδιού αυξάνει το καθαρό εισόδημα κατά 37%. Οι θετικές αυτές μεταβολές οφείλονται κυρίως στο επίδομα παιδιού και, σε πολύ μικρότερο βαθμό, στις επιστρεπτέες φορολογικές πιστώσεις. Σε σχετικούς όρους, η εισοδηματική στήριξη των οικογενειών στην Ελλάδα είναι χαμηλή σε σύγκριση με άλλες χώρες. Για παράδειγμα, στην Πολωνία, η μεταβολή του καθαρού εισοδήματος ενός αντίστοιχου ζευγαριού ανέρχεται σε 27%, 69% και 107% για ένα, δύο και τρία παιδιά αντίστοιχα. Ωστόσο, σε απόλυτους όρους, η στήριξη αυτή αποτελεί σημαντική βοήθεια για τις οικογένειες χαμηλού εισοδήματος. Για παράδειγμα, ένα ελληνικό ζευγάρι χωρίς παιδιά αυξάνει το ετήσιο καθαρό του εισόδημα κατά 909 ευρώ με την απόκτηση του πρώτου παιδιού.
- Για τα ζευγάρια μεσαίου εισοδήματος οι σχετικές μεταβολές στο καθαρό εισόδημα είναι μικρότερες, λόγω των υψηλότερων εισοδημάτων από εργασία. Στην Ελλάδα, ένα ζευγάρι με έναν εργαζόμενο που αμείβεται με τον μέσο μισθό και έχει δύο παιδιά διαθέτει καθαρό εισόδημα μόλις 5,4% υψηλότερο από ένα αντίστοιχο ζευγάρι χωρίς παιδιά, δηλαδή καθαρή αύξηση 1.015 ευρώ ετησίως. Για μια οικογένεια μεσαίας τάξης, ένα τόσο χαμηλό επίπεδο στήριξης έχει μικρή ή μηδενική ουσιαστική επίδραση και δεν μπορεί να θεωρηθεί κίνητρο για την απόκτηση παιδιών. Σε άλλες χώρες, η εισοδηματική στήριξη των οικογενειών μεσαίου εισοδήματος είναι υψηλότερη. Για παράδειγμα, στη Γερμανία, ένα ζευγάρι με δύο παιδιά έχει καθαρό εισόδημα περίπου 14% υψηλότερο από ένα αντίστοιχο ζευγάρι χωρίς παιδιά, δηλαδή καθαρή αύξηση 6.272 ευρώ. Στην Πολωνία, η διαφορά ανέρχεται σε 38%, που αντιστοιχεί σε καθαρή αύξηση 27.424 PLN, περίπου 6.526 ευρώ.
Οι δημόσιες δαπάνες για οικογενειακές παροχές, οι οποίες ανέρχονταν στο 1,7% του ΑΕΠ το 2021, ήταν χαμηλότερες από τους μέσους όρους της ΕΕ και του ΟΟΣΑ, αντανακλώντας τη δημοσιονομική προσαρμογή που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα κατά την προηγούμενη δεκαετία.
